همه چیز درباره درد شبانه ساق پای کودکان

درد شبانه ساق پای کودکان یکی از نگرانی‌های رایج والدین است. خیلی از پدر و مادرها تجربه کرده‌اند که کودکشان نیمه‌شب با گریه از خواب بیدار می‌شود و از درد پا یا ساق پا شکایت می‌کند، اما صبح روز بعد کاملاً سرحال است، راه می‌رود، بازی می‌کند و هیچ نشانه‌ای از مشکل در پاهایش دیده نمی‌شود. این وضعیت در بسیاری از موارد با اصطلاح درد رشد یا Growing Pains شناخته می‌شود. [1]

در بیشتر کودکان، دردهای رشد خطرناک نیستند، التهاب ایجاد نمی‌کنند و معمولاً با گذشت زمان بهتر می‌شوند. البته هر درد پایی در کودک را نباید به‌سادگی درد رشد دانست. در بیشتر موارد، اگر درد شبانه تا صبح برطرف شود و با لنگیدن، تب یا تورم همراه نباشد، معمولاً نگران‌کننده نیست.

در این مقاله، به زبان ساده توضیح می‌دهیم درد شبانه ساق پای کودکان چیست، چه علائمی دارد، چه زمانی طبیعی به نظر می‌رسد، چه زمانی باید جدی گرفته شود و والدین چگونه می‌توانند به کودک کمک کنند. جهت دسترسی سریع تر به بخش های مختلف مقاله می توانید از فهرست زیر استفاده کنید.

درد شبانه ساق پای کودکان چیست؟

درد شبانه ساق پای کودکان معمولاً به دردهایی گفته می‌شود که در ساق پا، ران، پشت زانو یا اطراف عضلات پا احساس می‌شوند و بیشتر در عصر، شب یا هنگام خواب اتفاق می‌افتند. این دردها معمولاً مربوط به مفاصل نیستند. کودک اغلب نمی‌گوید که دقیقاً زانو یا مچ پایش درد می‌کند، بلکه از دردی مبهم، تیرکشنده یا شبیه گرفتگی عضلات شکایت دارد. [1]

در الگوی معمول دردهای رشد، کودک صبح روز بعد هیچ دردی ندارد. راه رفتنش طبیعی است، نمی‌لنگد، تب ندارد و پاهایش متورم یا قرمز نیستند. همین ویژگی‌ها به متخصص کمک می‌کند تا با گرفتن شرح‌حال و معاینه، دردهای بی‌خطر را از علت‌های جدی‌تر تشخیص دهد. [3]

دردهای رشد بیشتر در چه سنی دیده می‌شوند؟

دردهای رشد معمولاً در کودکان ۳ تا ۱۲ یا ۱۴ سال دیده می‌شوند، اما بیشتر در سنین پیش‌دبستانی و سال‌های ابتدایی مدرسه شایع هستند. [4]

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در بعضی کودکان، دردهای تکرارشونده پا ممکن است همراه با مشکلاتی مثل سردرد یا دل‌درد دیده شود. به همین دلیل، متخصص فقط به محل درد توجه نمی‌کند و وضعیت کلی کودک را هم بررسی می‌کند. [5]

نکته مهم این است که شدت درد همیشه نشانه خطرناک بودن آن نیست. گاهی کودک با درد شدید از خواب بیدار می‌شود و گریه می‌کند، اما صبح هیچ مشکلی ندارد. اگر کودک علاوه بر درد شبانه، در طول روز هم درد پا دارد، می‌لنگد یا الگوی راه رفتنش تغییر کرده است، باید احتمال مشکلاتی مانند اصلاح الگوی راه رفتن کودکان، چرخش مچ پای کودکان به داخل یا مشکلات ساختاری پا هم بررسی شود.

علائم شایع درد شبانه ساق پای کودکان

درد شبانه ساق پا زمانی به درد رشد شباهت دارد که این ویژگی‌ها را داشته باشد:

• درد بیشتر در عصر، شب یا نیمه‌شب دیده شود.
• درد تا صبح برطرف ‌شود و کودک صبح‌ها حال خوبی داشته باشد.
• کودک در طول روز فعالیت طبیعی دارد.
• درد معمولاً در هر دو پا دیده می‌شود یا گاهی بین دو پا جابه‌جا می‌شود.
• محل درد بیشتر عضلات ساق، جلوی ران یا پشت زانو است.
• مفاصل متورم، قرمز یا گرم نمی‌شوند.
• کودک هنگام راه رفتن نمی‌لنگد.
• بین دوره‌های درد، کودک کاملاً طبیعی است.
• ماساژ، گرما یا مسکن ساده معمولاً درد را کمتر می‌کند.

این الگو با بیماری‌های جدی‌تر تفاوت دارد. در بیماری‌های التهابی یا عفونی، درد ممکن است صبح‌ها هم ادامه داشته باشد، با تب، بی‌حالی یا تورم همراه شود و فعالیت کودک را محدود کند. [3]

اگر درد کودک بیشتر اطراف زانو یا زیر زانو است و کودک ورزشکار یا بسیار فعال است، بهتر است احتمال مشکلاتی مثل ازگود اشلاتر زانو هم در نظر گرفته شود.

تفاوت درد رشد با دردهای خطرناک پا در کودکان

یکی از مهم‌ترین نکات درباره درد شبانه ساق پای کودکان، تشخیص دردهای بی‌خطر از دردهایی است که نیاز به بررسی دارند. درد رشد معمولاً دوطرفه، شبانه و گذراست و کودک صبح‌ها فعالیت طبیعی دارد. اما دردهای نگران‌کننده ممکن است یک‌طرفه، مداوم، همراه با لنگیدن، تورم، تب، کاهش وزن یا محدودیت حرکت باشند. [1]

اگر کودک هنگام راه رفتن الگوی غیرطبیعی دارد، روی پنجه راه می‌رود، مچ پا را به داخل می‌چرخاند یا حالت راه رفتنش شبیه اردک است، موضوع فقط درد شبانه ساده نیست و بهتر است وضعیت حرکتی کودک هم بررسی شود. در این شرایط، مطالعه درباره علت اردکی راه رفتن کودکان و کوتاهی تاندون آشیل در کودکان می‌تواند به والدین کمک کند بهتر متوجه علائم شوند.

علائم هشدار؛ چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

اگر کودک شما هر یک از علائم زیر را دارد، بهتر است با متخصص مشورت کنید:

• درد فقط در یک پا و در یک نقطه مشخص است.
• درد صبح‌ها هم ادامه دارد.
• کودک هنگام راه رفتن می‌لنگد.
• درد هنگام فعالیت یا ورزش ایجاد می‌شود و مانع بازی کردن می‌شود.
• زانو، مچ پا یا لگن متورم، گرم یا قرمز است.
• کودک تب، بی‌حالی، تعریق شبانه یا کاهش وزن دارد.
• روی پا کبودی غیرعادی، تورم یا توده دیده می‌شود.
• درد به‌مرور شدیدتر می‌شود.
• کودک از ایستادن یا راه رفتن خودداری می‌کند.
• سابقه ضربه یا آسیب وجود دارد.
• کودک درد استخوانی عمیق و مداوم دارد.
• همراه درد پا، رنگ‌پریدگی، بی‌اشتهایی یا ضعف دیده می‌شود.

وجود این علائم لزوماً به معنی بیماری خطرناک نیست، اما نشان می‌دهد که کودک به معاینه پزشکی نیاز دارد. [3]

متخصص چگونه درد شبانه ساق پای کودک را بررسی می‌کند؟

متخصص ابتدا درباره زمان شروع درد، محل آن، شدت، مدت، تعداد دفعات تکرار، ارتباط با فعالیت، وجود تب، لنگیدن، کاهش وزن، سابقه ضربه و علائم همراه سؤال می‌کند. سپس پاها، مفاصل، عضلات و نحوه راه رفتن کودک را معاینه می‌کند. [3]

اگر علائم کودک کاملاً با دردهای رشد مطابقت داشته باشد و معاینه طبیعی باشد، معمولاً نیازی به آزمایش خون یا عکس‌برداری نیست. [8]

اما اگر درد غیرمعمول باشد یا علائم هشدار وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش خون یا تصویربرداری درخواست کند. هدف این بررسی‌ها، تشخیص مواردی است که نیاز به درمان یا پیگیری بیشتری دارند [3].

برای بررسی علت درد پای کودکان، دردهای شبانه، لنگیدن یا تغییر در الگوی راه رفتن، مراجعه به متخصصان توانبخشی کودکان می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر وضعیت حرکتی، الگوی راه رفتن و مشکلات اسکلتی-عضلانی کودک کمک کند. کلینیک کاردرمانی و توانبخشی حافظ در اصفهان با حضور کاردرمانگران مجرب آماده ارائه خدمات تخصصی به کودکان است. برای کسب اطلاعات بیشتر با شماره ۰۳۱۳۳۳۹۶۲۴۷ تماس بگیرید.

آیا درد ساق پای کودک در شب واقعاً به رشد مربوط است؟

اصطلاح «درد رشد» سال‌هاست که در پزشکی و بین مردم استفاده می‌شود، اما از نظر علمی کاملاً دقیق نیست. شواهد نشان می‌دهند که رشد طبیعی استخوان‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی باعث درد شود. [1]

علت دقیق این دردها هنوز مشخص نیست، اما چند عامل می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم.

علت درد ساق پای کودک هنگام خواب چیست؟

در بسیاری از کودکان، علت دقیق درد مشخص نیست. با این حال، چند عامل می‌توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.

۱. فعالیت زیاد در طول روز

دویدن، پریدن، بازی طولانی یا ورزش زیاد ممکن است باعث بروز درد شبانه پا شود، به‌ویژه اگر دردها بعد از روزهای پرتحرک بیشتر شوند. [6]

۲. حساسیت بیشتر به درد

برخی کودکان نسبت به درد حساس‌تر هستند و ممکن است دردهای شبانه را شدیدتر تجربه کنند. [7]

۳. عوامل مربوط به پا و نحوه راه رفتن

در بعضی کودکان، کف پای صاف، شلی مفاصل یا نحوه قرارگیری پاها می‌تواند فشار بیشتری به عضلات و استخوان‌ها وارد کند. [4]

۴. خستگی و خواب

گاهی کودک در طول روز به دلیل بازی و فعالیت زیاد متوجه درد نمی‌شود، اما هنگام استراحت و خواب، درد را بیشتر احساس می‌کند. [7]

۵. استرس و عوامل روحی

استرس، اضطراب، تغییرات خانوادگی یا فشارهای مدرسه ممکن است در بعضی کودکان با شکایت‌هایی مانند سردرد، دل‌درد یا درد پا همراه باشد. این موضوع به معنی ساختگی بودن درد نیست؛ کودک واقعاً درد را احساس می‌کند. [5]

درمان درد شبانه ساق پای کودکان

اگر متخصص تشخیص دهد که درد کودک از نوع دردهای رشد است، درمان معمولاً ساده و حمایتی خواهد بود. [2]

ماساژ آرام پا

ماساژ ملایم ساق، ران یا پشت زانو می‌تواند به کاهش درد کمک کند. [6]

استفاده از گرمای ملایم

قرار دادن حوله گرم یا کیسه آب گرم با دمای مناسب روی پا ممکن است درد را کمتر کند. مراقب باشید پوست کودک نسوزد. [4]

کشش عضلات پا

حرکات کششی ملایم برای عضلات ساق و ران، در صورت انجام صحیح و منظم، می‌توانند به کاهش دفعات درد کمک کنند. [4]

مصرف مسکن در صورت نیاز

در بعضی موارد، متخصص ممکن است مصرف استامینوفن یا ایبوپروفن را توصیه کند. دارو باید متناسب با سن و وزن کودک و طبق نظر متخصص مصرف شود. [2]

آرام کردن کودک

وقتی کودک نیمه‌شب با درد از خواب بیدار می‌شود، حضور آرام والدین، ماساژ و اطمینان دادن به او می‌تواند به کاهش درد و بازگشت دوباره به خواب کمک کند. [2]

چه بیماری‌هایی ممکن است با درد شبانه پا اشتباه گرفته شوند؟

برخی بیماری‌ها ممکن است در ابتدا شبیه دردهای رشد باشند، از جمله:

• آسیب‌های ورزشی یا ضربه
• التهاب مفاصل کودکان
• دردهای ناشی از صافی کف پا
• عفونت استخوان یا مفصل
• بیماری پرتس
• لغزش سر استخوان ران در نوجوانان
• سندرم پای بی‌قرار
• بیماری‌های خونی در موارد نادر
• تومورهای استخوانی در موارد نادر

به همین دلیل، اگر الگوی درد با دردهای رشد مطابقت ندارد، معاینه اهمیت زیادی دارد. [9]

چگونه به پیشگیری از درد شبانه پا در کودک کمک کنیم؟

راه قطعی برای پیشگیری از دردهای رشد وجود ندارد، اما رعایت این نکات می‌تواند کمک‌کننده باشد:

• کودک کفش راحت و مناسب بپوشد.
• فعالیت بدنی شدید به‌صورت ناگهانی افزایش پیدا نکند.
• بعد از روزهای پرتحرک، کودک استراحت کافی داشته باشد.
• حرکات کششی ملایم در برنامه روزانه قرار گیرد.
• کودک خواب کافی و منظم داشته باشد.
• تغذیه او متعادل و سالم باشد.
• زمان، محل و شدت درد را یادداشت کنید تا متخصص بتواند الگوی آن را بهتر بررسی کند.

سوالات متداول درباره درد شبانه ساق پای کودکان

آیا درد شبانه ساق پای کودکان خطرناک است؟

در بیشتر موارد، اگر درد الگوی معمول دردهای رشد را داشته باشد، خطرناک نیست. یعنی کودک شب‌ها درد دارد، اما صبح حالش خوب است، نمی‌لنگد، تب ندارد و معاینه او طبیعی است.

اگر کودک از شدت درد گریه کند، یعنی مشکل خطرناک است؟

نه لزوماً. دردهای رشد گاهی شدید هستند و کودک را از خواب بیدار می‌کنند. اگر صبح درد کاملاً برطرف شود و علائم هشدار وجود نداشته باشد، احتمال بی‌خطر بودن آن بیشتر است.

آیا درد شبانه پا باعث آسیب به استخوان می‌شود؟

خیر. دردهای رشد معمولاً به استخوان، مفصل یا عضله آسیب نمی‌زنند و با گذشت زمان کمتر می‌شوند.

چه زمانی درد ساق پای کودک طبیعی نیست؟

اگر درد یک‌طرفه، مداوم، همراه با لنگیدن، تب، تورم، کاهش وزن، بی‌حالی یا درد مفصل باشد، باید توسط متخصص بررسی شود.

آیا مکمل کلسیم یا ویتامین D برای درد پای کودکان لازم است؟

درد پای کودک همیشه نشانه کمبود کلسیم یا ویتامین D نیست. اگر متخصص به کمبود ویتامین D مشکوک باشد، آزمایش یا درمان لازم را پیشنهاد می‌کند. از مصرف خودسرانه مکمل‌ها، به‌ویژه با دوز بالا، خودداری کنید.

اگر درد پای کودک شما همراه با لنگیدن، خستگی زودرس، صافی کف پا، چرخش مچ پا یا تغییر الگوی راه رفتن است، بهتر است وضعیت حرکتی او به‌صورت تخصصی بررسی شود. برای دریافت مشاوره و رزرو نوبت در کلینیک کاردرمانی و توانبخشی حافظ اصفهان، با شماره ۰۳۱۳۳۳۹۶۲۴۷ تماس بگیرید.

منابع

1) Lowe RM, Hashkes PJ. Growing pains: a noninflammatory pain syndrome of early childhood. Nature Clinical Practice Rheumatology. 2008
2) Goodyear-Smith F. Growing pains: parents and children need reassuring about this self limiting condition of unknown cause. BMJ. 2006.
3) Lehman PJ, Carl RL. Growing pains: when to be concerned. Sports Health. 2017
4) Evans AM. Growing pains: contemporary knowledge and recommended practice. Journal of Foot and Ankle Research. 2008
5) Abu-Arafeh I, Russell G. Recurrent limb pain in schoolchildren. Archives of Disease in Childhood.
6) Pavone V, Lionetti E, Gargano V, Evola FR, Costarella L, Sessa G. Growing pains: a study of 30 cases and a review of the literature. Journal of Pediatric Orthopaedics. 2011.
7) Uziel Y, Hashkes PJ. Growing pains in children. Pediatric Rheumatology. 2007.
8) Asadi-Pooya AA, Bordbar MR. Are laboratory tests necessary in making the diagnosis of limb pains typical for growing pains in children? Pediatrics International. 2007.
9) Mohanta MP. Growing pains: practitioners’ dilemma. Indian Pediatrics. 2014.